“İNFORMATİKA” ELMİNİNN TARİXİ, PREDMETİ, MƏQSƏDİ VƏ ONUN CƏMİYYƏTDƏKİ ROLU VƏ VƏZİFƏLƏRİ

“İNFORMATİKA” ELMİNİNN TARİXİ, PREDMETİ, MƏQSƏDİ VƏ ONUN CƏMİYYƏTDƏKİ ROLU VƏ VƏZİFƏLƏRİ

“İnformatika” kursuna giriş

Müasir şəraitdə cəmiyyətin ən əsas inkişaf istiqamətlərindən biri cəmiyyət həyatının bütün sahələrinin kompyuterləşdirilməsi və iformasiyalaşdırılmasıdır. Təsadüfi deyildir ki, BMT-nin bütün üzv dövlətlərinin qəbul etdiyi Ücüncü minilliyin səkkiz inkişaf məqsədindən biri kimi qlobal tərəfdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində göstərilir ki, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından (İKT) bəhrələnmək imkanı yaradılmalıdır. İKT cəmiyyətin və iqtisadiyyatın inkişafına ciddi təsir göstərdiyinə görə dinamik templə sosial və iqtisadi həyatın bütün sahələrinə tətbiq olunur. Hal-hazırda İKT-nin əhatə dairəsi hökümət təşkilatlarını, qeyri-hökümət və özəl qurumları, iqtisadi-sosial, elm-mədəniyyət, ictimai-siyasi, təhsil və s. sahələri əhatə edir. Cəmiyyətin lazımı informasiyalarla təchiz edilməsinin zəruriliyi artıq hamı tərəfindən qəbul olunur. İKT-nin inkişafı “biliklər iqtisadiyyatının”, başqa sözlə neftsiz iqtisadiyyatın qurulmasına təkan verir. Ona görə də Azərbaycanda neft sahəsinə alternativ İKT sektorunun inkişaf etdirilməsi dövlətin iqtisadi siyasətinin vacib istiqamətlərindən hesab olunur.

Hazırda Azərbaycanda bu sahədə çox ciddi tədbirlər işlənməkdə və həyata keçirilməkdədir. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, 2002-ci ilin fevral ayında Azərbaycan Respublikası ilə BMT İnkişaf Proqramı (İP) arasında imzalanmış proqram-layihəyə müvafiq olaraq hazırlanmış “Aərbaycan Respublikasının ikişafı naminə İKT üzrə Milli strategiya (2003-2012-ci illər)’’-sı Azərbaycan Respublkası Prezidenti tərəfindən 17 fevral 2003-cü ildə imzalanmış və qarşıdakı onillik dövr üçün hökümət proqramı statusu almışdır. Bu proqramın – İKT üzrə Milli Strategiyanın (İKTMS) yerinə yetirilməsi işi ümumdövlət, ümumxalq əhəmiyyətinə malik olmaqla cəmiyyət həyatının bütün sahələrində İKT-nin tətbiqini və onunla əlaqədar yarana biləcək bütün müsbət və mənfi nəticələrin həllini nəzərdə tutur.

“İnformatika kursunun məqsədi

İnformatika fənni təliminin əsas məqsədi insanlarda məntiqi və alqoritmik təfəkkür tərzini, məsələlərin səmərəli həlli üsullarının seçilməsinə yönəlmiş yaradıcı və əməli düşünmə qabiliyyətlərini formalaşdırmaq, həmçinin onların gündəlik qarşılaşdıqları problemlərin həlli üçün tələb olunan zəruri informasiyaları kompyuter vasitəsilə ala bilmələri sahəsində texniki bacarıq və vərdişlərin öyrədilməsidir. Hazırda cəmiyyətin və onun bütün sahələrinin inkişafı İnternetin artmaqda olan intellektual imkanlarından və informasiya resurslarından geniş istifadə olunması ilə əlaqədardır. Ona görə də konkret halda ”İnformatika” kursunun tədrisinin əsas məqsədi və vəzifəsi insanları informatikanın elm və informasiya sənayesi sahəsi kimi, həmçinin fərdi kompyuterlərin və İnternetin müasir vəziyyəti ilə, eləcə də ən müasir informasiya kommunikasiya texnologiyalarının imkanları və tətbiq dairələri ilə tanış etmək, onlarda həmin texnologiyalardan səmərəli istifadə sahəsində vərdişlər aşılamaqdır.

“informatika” elminin predmeti haqqinda ümumi məlumat[redaktə]

İnsanın informasiyaya münasibəti informasiya emalının avtomatlaşdırılması mümkünlüyündən sonra kökündən dəyişməyə və inkişaf etməyə başlamışdır. Bunun da nəticəsində yaradıcı və mütəxəssis insanların intelektual fəaliyyətinin məhsulu kimi informasiya ehtiyatları sürətlə çoxalmağa başlanmışdır.

İnformatika - kompyuterlərdən və şəbəkələrdən, xüsusən İnternetdən istifadə etməklə bağlı olan yeni fənn və yeni informasiya sənayesi sahəsidir. “İnformatika” fənn və elmi istiqamət kimi kompyuterlərin köməyi ilə informasiyanın yığılması, emalı və ötürülməsinin metod, prinsip və qanunlarını öyrənir.

İnformatikanın fundamenti (əsası) - hesablama prosesləri və hesablama maşınları, sistemləri, şəbəkələrinin təşkili haqqında olan hesablama elmləridir. Akademik B.M.Qluşkovun və B. S. Mixaleviçin fikrinə görə informatika kompyuterləşdirilmiş informasiya sistemlərinin fəaliyyətinin layihələşdirilməsinin, işlənilməsinin, yaradılmasının, səmərəliliyinin qiymətləndirilməsinin, onun müxtəlif sahələrdə tətbiqinin və təsirinin bütün aspektlərini öyrənən kompleks elmdir.

“İnformatika” bir elm sahəsi kimi əsasən son onilliklərdə formalaşmışdır. İnformasiya və avtomatika sözlərindən yaranmış İnformatika (ingiliscə Informatics) terminini ilk dəfə fransızlar (1960-ci il) avtomatlaşdırılmış informasiya emalı sahəsini adlandırmaq üçün istifadə etmişlər. “İnformatika” termini bəzi hallarda “Kompyuter elmləri” (Computer science) termini ilə eyniləşdirilir. Hazırda “İnformatika” elmi informasiya emalı proseslərinin (informasiyanın toplanması, ötürülməsi, saxlanması, dəyişdirilməsi, ləğvi və s.) kompyuter texnikası vasitələri ilə avtomatlaşdırılmasından bəhs edən elm sahəsi kimi formalaşmışdır. İnformasiya (latınca informatio) ifadə olunma formasından asılı olmayaraq insanlar, canlılar, cansızlar, faktlar, hadisələr, proseslər və s. haqqında olan məlumat və biliklərdir Biliklər isə müəyyən faktlar və onlar arasındaki asılılıqlar şəklində ifadə olunur. İnsanlar min illər ərzində çox boyük həcmli informasiyalar toplamış və onları müxtəlif üsul və vasitələrlə saxlamışlar.

  • İnformasiyanın 1) faydalılıq, 2) tamliq, 3) həqiqilik, 4) qiymətlilik, 5) təzəlilik və s. kimi xassələri vardır.
  • İnformasiyalar yaranmasına, qəbul edilməsinə, ötürülməsinə, ifadə formalarına və vasitələrinə, istifadəsinə və s. görə müxtəlif cür qruplaşdırıla bilər.
  • İnformasiyaları hər hansı əlifba simvollarının köməyi ilə ifadə etmək və onu digər əlifbaya da keçirmək olar.

İnformatikada fakt, məlumat, xəbər terminləri çox vaxt “verilənlər” sözü ilə ifadə olunur. “Verilənlər” (ingiliscə data) texniki vasitələrlə qəbul edilməsi, saxlanması, emal edilməsi və ötürülməsi üçün formal şəkildə təsvir olunan (kodlaşdırılan) məlumatdır. İnformasiyanı ölçmək üçün ən minimal informasiya vahidi kimi bit (ingiliscə binary digit sözundən) qəbul edilmişdir. Praktikada isə əsasən aşağıdakı daha böyük informasiya ölçü vahidləri işlədilir:

  • 1 Bayt=8 bit;
  • 1 Kb = 1024 bayt = 210 bayt;
  • 1 Mb= 1024 Kb = 220 bayt;
  • 1Gb= 1024 Mb = 230 bayt;
  • 1Tb = 1024 Gb = 240 bayt.

İnformasiya prosesləri və onların avtomatlaşdırılması

Kompyuter texnikasının yaranması və inkşafı nəticəsində informasiya proseslərinin avtomatlaşdırılması daha da sürətlənmişdir.

  • İnformasiyanın ötürülməsi. Toplanan informasiyanın emal edilməsi üçün o, simli və ya simsiz rabitə kanalları ilə emal vasitələrinə ötürülməlidir.
  • İnformasiyanın saxlanması. İnformasiya emal edilməzdən əvvəl və sonra müasir kompyuterlərdə istifadə olunan daşıyıcılarlda - maqnit və lazer disklərində və qurğularıında saxlanır.

İnformasiya axtarışı və emalı. İnformasiyanın emalı qarşıya qoyulan məsələnin həlli deməkdir. Bunun üçün əvvəlcədən hazırlanmış alqoritmlərdən və proqramlardan istifadə olunur. Avtomatlaşdırılmış üsulla kompyuterdə emal olunan informasiya istifadəçilərə adətən kompyuterin xarici qurğuları ilə (monitor, printer, qrafikçəkən qurğu və s.) mətn, cədvəl, qrafik və s. şəklində çatdırılır.

Qeyd olunmalıdır ki, son illərdə “İnformatika” termini əvəzinə “Kompyuter texnologiyası” və ya “İnformasiya texnologiyası” terminlərindən daha çox istifadə olunur.

“Texnologiya” yunan sözü olub (techne (bacarıq)+logos (öyrənmə)) məhsulun hazırlanması bacarığı, istehsal proseslərinin yerinə yetirilməsi üçün üsul və vasitələr haqqında biliklər toplusu deməkdir. Bu nöqteyi-nəzərdən kompyuter texnologiyası baxılan sahədə kompyuter texnikasının aparat və proqram vasitələrindən istifadə texnologiyası deməkdir.

İnformasiya texnologiyası - informasiya ehtiyatlarından istifadə olunması proseslərini asanlaşdırmaq, onların etibarlığını və operativliyini çoxaltmaq məqsədilə informasiyanın toplanması, ötürülməsi, saxlanması, emalı və istifadəçilərə çatdırılmasını təmin edən və vahid texnoloji zəncirdə birləşdirən metodlar, istehsal prosesləri və texniki-proqram vasitələri toplusudur.

İnformatika, eləcə də İnformasiya texnologiyaları elmi inkişaf etdikcə yeni-yeni elmi terminlər, anlayışlar da meydana gəlmiş və gündəlik həyata daxil olmuşdur. Bunlara misal olaraq: İnfokommunikasiya, informasiya infrastrukturu, informasiyalaşma, informasiya mühiti, informasiya cəmiyyəti, informasiya resursları və xidmətləri, biliklər bazası, audio-video konfrans, telekonfrans, axtarış serverləri, relevant informasiya, spam, provayder, host, çat, meynfreym, LAN, WAN, XML, HTTP və s. göstərmək olar.

İnformatikanin və IKT-nın yeni elm sahəsi kimi inkişafi. Hazırda İKT müstəqil və yeni elm sahəsi kimi formalaşır. İT-ın tədqiqat obyekti informasiya proseslərinin səmərəli təşkili üsullarıdır, tədqiqat pedmeti isə İT-ın nəzəri əsasları və yaradılması üsullarıdır. İT təbiət elmlərinin tərkibinə daxil olmaqla texniki elm kimi xarakterizə olunur və fundamental informatikanın bir bölməsidir. Onun nəzəri əsaslarını nəzəri informatika və ümumi informasiya nəzəriyyəsinin nailiyyətləri təşkil edir.

Kompyuter qrafikası, rahat interfeyslər, multimedia texnologiyaları, geoinformasiya sistemləri, intellektual korporativ şəbəkələr, neyroşəbəkə texnologiyaları, tərcümə proqramları, virtual sistemlər və s. kimi bir çox aktual elmi-praktik problemlər İKT elminin perspektiv fundamental və tətbiqi tədqiqat istiqamətləridir.

“İnformatika” fənninin əhəmiyyəti və vəzifələri

Informatikanın ən mühüm və vacib fənlərdən biri kimi əksər dünya ölkələrinin təhsil sistemlərində öyrənilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Informatika insanın zehni inkişafına kömək edir, məntiqi təfəkkürün formalaşmasında, mühakimə və dərketmə qabiliyyətlərinin yüksəlməsində əhəmiyyətli rol oynayır. İnformatika bir elm sahəsi kimi gündəlik həyatda, dəqiq və humanitar elm sahələrinin inkişafında, texnika və müasir texnologiyaların təkmilləşdirilməsi prosesində ortaya çıxan problemlərin həllində insanların yaxın köməkçisinə çevrilir. İnformatika insanların elmi, praktiki biliklərinin genişlənməsində, yeni ixtisaslara yiyələnməsində mühüm rol oynayır.

İnformatika fənni insanları informasiyalaşmış cəmiyyətdə praktik həyati fəaliyyətə hazırlayır. O, dünyadakı elektron informasiya resurslarını təhlil etmək bacarıqlarını formalaşdırır. İnsanların praktiki fəaliyyətə, əməyə və öz təhsillərini fasiləsiz davam etdirmələrinə hazırlanması informatikanın, kompyuter savadlılığının və informasiya mədəniyyətinin aparıcı rol oynamasından, gənclərrin İnformasiya cəmiyyətinə nəzəri və praktiki hazırlığından, onlara müasir şəraitdə dərketmə üsulları və vasitələrindən istifadə etməyə şərait yaradılmasından bilavasitə asılıdır. İnsanlar informasiya mədəniyyətinə, kompyuter savadına yiyələndikcə əmək bacarıqlarını müəyyənləşdirir, gələcəkdə həyat şəraitini daha səmərəli qurmaq imkanı əldə edirlər.

“İnformatika” fənninin əsas tərkib hissələri

İnformatika fənni üzrə ümumi təlim nəticələrinin reallaşdırılmasını təmin etmək üçün fənnin əsas məzmununun zəruri hesab edilən aşağıdakı tərkib hissələri mövcuddur: a)İnformasiya və informasiya prosesləri. İnformasiya öyrənilən obyektlər və hadisələr haqqında olan bilik və məlumatları göstərir. Həmin biliklər müəyyən faktlar və onlar arasındakı asılılıqlar şəklində ifadə olunur.

İnformasiya prosesləri informasiyalar üzərində yerinə yetirilən müxtəlif proseslərin məcmusu kimi başa düşülür. İnformasiya proseslərinə müxtəlif təlim prosesində, idarəetmədə qərar qəbul etmədə texniki layihələrin işlənməsi və s. zamanı baş verən informasiya çtvrilmələri də aiddir. İnsan öz fəaliyyəti prosesində ətraf aləmdən informasiya almadan keçinə bilməz və bu əsasda onu əhatə edənlərlə informasiya mübadiləsində olur, həmin proseslərə şüurlu, hərtərəfli və məntiqi yanaşır.

Formallaşdirma, modelləşdirmə, alqoritmləşdirmə və proqramlaşdirma. Kompyuterlərdən istifadə etməklə obyektin modelinin qurulması bir neçə zəruri mərhələləri əhatə edir. Formallaşdırma mərhələsində tədqiqat obyekti haqqında olan nəzəri fikirlər, müvafiq anlayışlar, əsas təsiredici amillər, inkişaf göstəriciləri, asılılıqlar, qanunauyğunluqlar və s. əsasında onun konseptual modeli qurulur. Konseptual modelin izahı riyazi simvolların dilinə çevrilir: yəni obyektin riyazi modeli yaradılır. Riyazi modelin reallaşdırılması üçün həll alqoritmi işlənilir və həmin alqoritm proqramlaşdırma dillərinin köməyi ilə kompyuter proqramına çevrilir. Alınmış kompyuter modelinə tədqiqat obyektinə aid real informasiyalar daxil edilir və nəticədə obyektin informasiya modeli alınır. Məhz bu model imkan verir ki, müəyyən dəqiqliklə obyektin vəziyyəti haqqında real situasiya öyrənilsin, onun nəticələri proqnoz edilsin və müəyyən eksperimentlər aparılsın. Proqramlaşdırma dillərinin köməyilə intellektual xüsusiyyətlərə malik olan bütün kompyuter proqramlarının yaradılması da riyazi üsul və vasitələrdən istifadə etməklə həyata keçirilir. Məhz bu cür proqramların meydana gəlməsi ilə də süni intellekt anlayışı formalaşır. Bu istiqamətdə yaranan intellektual sistemlər insanın yaradıcı fəaliyyətinin, təxəyyülünün nəticəsi olan biliklərin emalına əsaslanır. Qeyri-səlis məntiq və çoxluq əsasında qurulan həmin modellər, demək olar ki, bütün sahələrdə tətbiq olunur. Qeyri-səlis modelin giriş informasiyaları qeyri-dəqiq qiymətlər çoxluğudur. Ona gürə də həmin modellər mürəkkəb və qeyri-müəyyən şəraitdə özünü yaxşı apara bilir və bir çox sahələrdə tətbiq olunur.

Qeyd edilənlər onu deməyə əsas verir ki, ətraf aləmdəki müxtəlif tipli, formalı proseslərin formallaşdırıla bilməsi və onun əsasında obyektin kompyuter modelinin qurulması, müəyyən proseslərin başvermə ardıcıllığının öyrənilməsi, məsələlərin həlli ardıcıllığının müəyyənləşdirilməsi vacibdir və onsuz kompyuter vasitəsi ilə yeni məsələlərin həlli mümkün deyildir.

Kompyuter, informasiya və kommunikasiya texnologiyaları və sistemləri. Müasir kompyuterlər bir-birini tamamlayan iki - texniki təminat hissəsindən (qurğulardan) və proqram-informasiya təminatından ibarətdir. Kompyuter hər hansı işi özünün texniki qurğuları vasitəsi ilə proqram əsasında yerinə yetirir. Onun proqram təminatı kompyuterin yaddaş qurğularında saxlanılan və kütləvi istifadə olunan proqramlar toplusundan ibarətdir.

İKT kursuna mətn və qrafiki redaktorlar, elektron cədvəllər, verilənlər bazası, telekommunikasiya vasitələri, multimedia texnologiyaları, audio-video konfrans, Internet, informasiya sistemləri və s. daxildir və onların öyrənilməsi praktik istifadə baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Cəmiyyətin informasiyalaşdırılması. Cəmiyyətin inkişaf tarixində üçüncü qlobal sosial-texniki inqilab kimi qeyd olunan müasir İKT ictimai həyatın informasiyalaşdırılması prosesi kimi reallaşır.

İnformasiya cəmiyyəti (İC) quruculuğu və ya başqa sözlə desək Cəmiyyətin informasiyalaşdırılması ölkənin intellektual potensialından səmərəli istifadə edərək hərtərəfli inkişafın təmin edilməsi, korrupsiya ilə mübarizə, yoxsulluq və işsizliyin aradan qaldırılması, cəmiyyətdə aşkarlıq və şəffaflığın bərqərar edilməsi, bütövlükdə ictimai həyatın demokratikləşməsi ücün güclü vasitədir. Azərbaycanda informasiyalaşmış cəmiyyətin əsas xüsusiyyətlərinə qlobal informasiya mühitinin yaradılması, sosial və iqtisadi fəaliyyətin yeni formalarının (məsafədən təhsilalma, elektron ticarət, tele iş, elektron demokratiya, elektron hökumət və s.) meydana gəlməsi, informasiya və bilik bazarının yaradılması, müxtəlif səviyyədə informasiya mübadiləsi sistemlərinin inkişafı, vətəndaş və təşkilatların istənilən məlumatı almaq, onu yaymaq və ondan istifadə etmək kimi hüquqlarının tam təmin edilməsi və s. aiddir.

Elmi tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsində IKT-nin rolu və yeri

Elmi sahələrdə informasiyalaşdırma, kompyuter, telekommunikasiya texnologiyalarının və müasir informasiya sistemlərinin tətbiqi yeni səviyyədə və keyfiyyətdə biliklərin alınmasını, ümumiləşdirilməsini, yaranmasını və istifadəsini təmin edir. Alim və mütəxəssislərin zəruri elmi informasiyalarla vaxtında təmin edilməməsi elmin və sənayenin inkşaf tempinin düşməsinə apara bilər. Bunun qarşısı isə yalnız ən yeni İKT-dan istifadə etməklə, informasiya fondlarını elektronlaşdırmaqla almaq olar.

Hazırda Azərbaycanda ETİ-nin informasiyalaşdıralması, eletron nəşrlər, bir çox elmi-kütləvi, təhsil, mədəni-maarif və s. tipli saytlar-portallar, tədris proqramları, informasiya sistemləri, elektron dərsliklər, distant tədris texnologiyaları yaradılır və istifadə edilir. Əksər sahə və akademik elmi tədqiqat institutları, kitabxanaları, muzeyləri, arxivləri kompyuterləşdirilmiş və İnternetə qoşulmuşdur. Bununla yanaşı bir çox məsələlərin həlli də həyata keçirməlidir:

  • İnformasiya resuslarının elektronlaşması;
  • Müasir informasiya resuslarından alim və mütəxəssislərin sərbəst istifadə imkanı;
  • Rəqəm kitabxanalar şəbəkəsinin yaradılması və sərbəst istifadə edilməsi;
  • ET-da kompyuter modelləşdirmənin, statistik təhlil və s. kimi müasir tədqiqat metodlarının tətbiqi;
  • Elmi verilənlər bazasına girişin təmini;
  • Elmi informasiyaların ümumiləşdirilməsi, sistemləşdirilməsi vasitələrinin işlənməsi;
  • İnformasiya mərkəzləri və fondları arasında səmərəli əlaqənin qurulması;
  • Alim və mütəxəssislərin müəlliflik hüququnun tanınması və qorunması;
  • Elektron kəşflərin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi və s.

İnformatikanin və IKT-nin digər elm sahələrində tətbiqi

İnformatikanın son dövrlərdəki inkişafı onu hesablama texnikasının köməyi ilə verilənlərin emalının üsul və vasitələri haqqında olan texniki bir fənndən, nəinki texniki sistemlərdə, həmçinin təbiətdə və cəmiyyətdə informasiya və informasiya prosesləri haqqında olan fundamental elmə çevirdi. İnformatika həmçinin elmlər sistemində birləşdirici funksiyasını yerinə yetirərək bir sıra yeni elmi istiqamətlərin yaranmasına və inkişafına səbəb olmuşdur. İnformatikanın çox tətbiq olunan sahələrindən biri iqtisadiyyat olduğundan və iqtisadi sahələrə aid daha çox informasiyaların emalına xüsisi ehtiyac yarandığından informatika ilə iqtisadiyatın çox cəhətli qarşılıqlı əlaqələrinin öyrənilməsi digərlərindən daha nümunəvi xarakter daşıyır. Ona görə də burada iqtisadiyyat elminin nümunəsində İnformatikanın tətbiqi məsələlərinin təhlilinə baxılır. Riyaziyyatın iqtisadiyyata tətbiqi ilə bağlı iqtisadi-riyaziyyatın, iqtisadi-riyazi üsul və modellərin inkişafı da informatikanın iqtisadiyyatda tətbiqinə geniş yol açdı və informatikanın xüsisi bölməsi kimi iqtisadi informatika formalaşdı.

İnformatika və iqtisadiyyat arasında sintez prosesləri daha mürəkkəb xarakter alır. Əvvəla informatika iqtisadiyyatda tətbiq olunaraq, onun inkişafına təkan verir və iqtisadi informatika yaranır.

Bundan başqa, informatika elmi və müasir informasiya texnologiyaları iqtisadiyyata o qədər nüfuz etmişdir ki, artıq iqtisadiyyat özü də bir elm olaraq dəyişmiş və yeni anlayışlar meydana gətirmişdir. Belə ki, informasiya texnologiyalarının tətbiqinin müasir səviyyəsi yeni infrastrukturun, yeni iqtisadi mühitin yaranmasına səbəb olmuşdur ki, bu zaman iqtisadiyyat özü də yeni forma və məzmun kəsb etmişdir. Bu sahə artıq bazar iqtisadiyyatı anlayışlarına müvafiq olaraq elektron və ya rəqəmsal iqtisadiyyatı adını almağa başlamışdır. Bunlarla yanaşı iqtisadiyyat özü informatikaya təsir edir, onu öyrənir, ona iqtisadi obyekt kimi baxır. Bununla bağlı yaranan problemlərin öyrənilməsi isə informatikanın iqtisadiyyatı bölməsinin üzərinə düşür.

Son illərdə isə informatika və ya informasiya texnologiyaları demək olar ki, cəmiyyətin və elmin bütün sahələrinə kütləvi şəkildə tətbiq olunmağa başlandığından onun sahələr üzrə tətbiqi informatika bölmələri formalaşmağa başlamışdır. Nəticədə riyazi informatika, nəzəri informatika, texniki informatika, geoinformatika, tibbi informatika, kimyəvi informatika, bioinformatika, aqrar informatika, tarixi informatika, sosial informatika, hüquqi informatika, pedaqoji informatika, siyasi informatika, psixoinformatika və s. kimi elmi sahələr əmələ gəlmiş və inkişaf etmişdir.

Bununla yanaşı əks proses də baş verməkdədir. Yəni informatika müxtəlif sahələrə tətbiq olunaraq həmin sahənin yeni inkişaf xüsusiyyətlərini, problemlərini meydana çıxardığı kimi, həmin sahələr də öz növbəsində informatikanın qarşısında ona xas olan yeni problemləri yaradır. Misal üçün informatikanın cəmiyyətin bir çox sahələrində, o cümlədən hüquq-mühafizə orqanlarında, hüquqşünaslıqda, hüquqi proseslərdə geniş tətbiqi informasiya texnologiyalarının özünün hüquqi problemlərini yaratmışdır.

İnformatikanin, hesablama texnikasi və ikt-nin meydana gəlməsi, təşəkkül tarixi və azərbaycandaki müasir vəziyyəti

Bəşər sivilizasiyası tarixində informasiya emalı sahəsindəki köklü dəyişikliklərə müvafiq olaraq bir neçə informasiya inqilabı olmuşdur. Birinci inqilab yazının, ikinci - kitab çapının, üçüncu - elektrikin, teleqrafin, telefonun, radio-televiziyanin, dördüncü - mikroprosessorların, fərdi kompyuterlərin, İnternetin meydana gəlməsi ilə əlaqədardır. Bunları ümumləşdirərək qeyd etmək olar ki, cəmiyyətin inkişafı 1) kənd təsərrüfatı (aqrar), 2) sənaye dövrlərindən keçərək informasiya mərhələsinə daxil olmuşdur. Ona görə də informatikanın tarixi əslində dördüncü informasiya inqilabı ilə başlayir. İnformatikanın tarixi özünün tərkib hissəsi olan kompyuterlərin yaranması və inkişaf mərhələlərini, təsnifatını və arxitekturasını, aparat və proqram vasitələrini əhatə etdiyinə görə inkişaf tarixi də kompyuter texnikasının inkişaf tarixinə uyğundur. Həmin tarixə qısaca nəzər salaq.

  • İlk dəfə Blez Paskal (Fransa) 1642-ci ildə cəmləyici maşın hazırlamışdır;
  • 1673-cü ildə Vilhelm Leybnis (Almaniya) hesab əməllərini yerinə yetirən mexaniki arifmometr yaratmışdır;
  • 1830-su ildə Çarlz Bebic (İngiltərə) praqramla işləyən hesablama maşını (analitik maşın) yaratmağa cəhd göstmişdır. Bebicin ideyaları sonralar universal kompyuterlərin yaradılmasının əsasını qoymuşdur;
  • 1930-su ildə A.Turinq (İngiltərə) və E. Post (ABŞ) tərəfindən universal kompyuterlərin yaradılmasının nəzəri əsasları inkişaf etdirilmişdir;
  • XX əsrin 40-cı illərində Amerika alimləri Con Fon Neyman, Q.Qoldşteyn və A.Beris tərəfindən müasir kompyuterlərin əsas iş prinsipləri verilmişdir. Həmin prinsiplər 1946-cı ildə ABŞ–da ENİAK adlı universal kompyuterin yaradılması ilə həyata keçirilmişdir. Məhz həmin tarix də müasir kompyuter texnikasının yaranma tarixi hesab olunmuşdur. Elə həmin vaxtdan da başlayaraq kompyuter texnikası və texnologiyası yüksək surətlə inkişaf etməyə başlamış və aşağıdakı mərhələlərdən keçmişdir:
  • I nəsil (1946-1958-ci illər) - elektron lampalı hesablama maşınları. Onlardan əsasən riyazi məsələlərin həlli üçün istifadə olunurdu. Məs: MESM, BESM, Strela, M-3, Minsk-1, M-20 və s.
  • II nəsil (1958-1964-cü illər) - element bazası əsasən yarımkeçiricilərdən ibarət olan hesablama maşınları. Onların funksional imkanları xeyli artıq idi. Məs: BESM-4, Minsk-22, Ural-14 və s.
  • III nəsil (1970-1985-ci illər) - element bazası mikro elektronika və inteqral sxemlərdən ibarət olan hesablama maşınları. Bu nəslin əsasını İBM 360/370 təşkil edirdi. Onun əsasında keçmiş SSRİ-də EC EHM yaradılmışdır. Bu nəsil hesablama maşınlarının bir nümayəndəsi də kiçik (mini) maşınlar sinfinə daxil olan ABŞ-ın RDR, VAX kompyuterləri və onların SSRİ-dəki analoqu olan CM-1/2/3/4/1420 və s. maşınları idi.
  • IV nəsil (1972-ci ildən sonraki dövr) böyük və çox böyük inteqral sxem (BİC, SBİS) texnologiyası ilə yaradılan mikro və mini kompyuterlər. Bu nəslin ayrıca sinfi fərdi kompyuterlərdir(FK - PC). Onların yaradılması prinsipcə inqilabi mahiyyət kəsb edirdi. Bunlara nümunə: İBM PC 286, 386, 486, 586 və s.

Yeni və ən yeni elektron texnologiyalarına əsaslanan indiki və sonrakı kompyuterlər çox yüksək məhsuldarlığa və etibarlılığa malik olmaqla, keyfiyyətcə yeni funksional tələblərə, başqa sözlə biliklər bazaları ilə işləməyə, süni intellekt sistemlərinin təşkilinə, istifadəçi ilə nitq və görmə vasitəsi ilə ünsiyyəti təmin etməyə, ən yeni proqram vasitələrinin yaradılması prosesini sadələşdirməyə və s. imkan verirlər. Yeni arxetikturaya və texnologiyaya malik neyrokompyuterlər real neyronların əsas xassələrini modelləşdirən neyron şəbəkələrinə əsaslanırlar. İntellektual imkanları xeyli üstün olan bioloji və optik texnologiyaları əsasında bio və optik neyrokompyuterlərin yaradılması da yaxın gələcəyin reallığıdır. Qeyd edək ki, adi kompyuterlərin məhsuldarlığı bəzi hallarda və sahələrdə (nüvə energetikası, kosmos, hərbi-müdafiə, seysmologiya və s.) tətbiq üçün kifayət etmədiyindən bir çox super kompyuterlər də yaradılmışdır. Onlar çox baha başa gəldiyindən, dünya üzrə sayları da çox azdır və ona görədə son zamanlar virtual super kompyuterlərin yaradılması istiqamətində işlər də aparılır.

Qeyd etdiyimiz kimi informatikanın inkişaf tarixi də, onun bir elm sahəsi kimi formalaşması mərhələləri də yuxarıda təhlil etdiyimiz kompyuter texnikasının inkişaf tempinə uyğundur. Ona görə də 1960-cı illərdən sonrakı dövrlərdə informatika fundamental bir elm sahəsi kimi formalaşmış və bir çox yeni elmi istiqamətlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bundan başqa bir çox ölkələrin ali məktəblərində informatikaya aid olan çoxlu sayda yeni ixtisaslar və fənlər tədris olunmağa başlanılmışdır.

Azərbaycanda da informatika elmi 1960-cı illərdən inkşaf etməyə başlamışdır. Məhz həmin illərdə ilk dəfə respublika Elmlər Akademiyası sistemində hesablama mərkəzi və Kibernetika İnstitutu yaradılmışdır. 1970-ci illərdən başlayaraq keçmiş SSRİ məkanında olduğu kimi respublikada bütün nazirliklərin, iri müəssisələrin hesablama mərkəzləri və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemləri (AİS) şöbələri yaradılmışdır. 1980-ci illərdən başlayaraq isə Respublika üzrə “RAİS-Azərbaycan”-in yaradılması AEA-nın AİS şöbəsinə həvalə olunmuşdur. Eyni zamanda bütün nazirliklər də sahə AİS-i yaratmağa başlamışdılar. Ölkənin bir çox ali məktəblərində ADU-da, ADİU-da, ADNA-da, ATU-da informatika profilli kadrlar hazarlanmağa başlanılmışdır. Sonrakı illərdə kompyuter texnikası sahəsində baş verən dəyişikliklərə müvafiq olaraq həmin istiqamətdəki işlər get-gedə müasir formada və məzmunda davam etdirilmişdir. Son illərdə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə AMEA-nın İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun yaradılması respublikada informasiya texnologiyalarının tətbiqi ilə bağlı problemlərə, bu istiqamətdə tədqiqatlara, yüksək ixtisaslı kadrlara olan böyük tələbatdan irəli gəlmişdir. İnstitutda informasiya texnologiyalarının ən aktual problemləri tədqiq edilir, onların Azərbaycan şəraitində istifadəsi imkanlarını öyrənilir, həmçinin yüksək ixtisaslı kadr hazırlığı həyata keçirilir.

Hazırda respublikada İnternet mühitində virtual iş, təhsil, elektron–kommersiya, elektron biznes və s. kimi şəbəkə texnolgiyalarının müasir imkanları daim araşdırılır. Respublikada İKT bazarının inkişaf perspektivləri, İC-in və biliklər iqtisadiyyatının formalaşması məsələləri təhlil edilir, müəyyənləşdirilir, mətnlərin avtomatlaşdırılmış maşın tərcüməsi istiqamətində elmi tədqiqat işləri görülür. İnternetin Azərbaycan qovşaqlarının infrastrukturunun genişləndirilməsi, onların funksional imkanlarının və səmərəliliyinin artırılması, Web texnologiyası əsasında müxtəlif təyinatlı informasiya resurslarının yaradılması, həmçinin informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması problemlərinin həlli istiqamətində məqsədyönlü işlər aparılır.

2003-cü ildə İKTMS-in qəbulu, həmin ilin dekabrında Cenevrədə İC məsələləri üzrə Dünya Sammitinin (İCDS - WSIS) ölkə rəhbərliyinin iştirakı, 2004-cü ildə Rabitə və İT Nazirliyinin yaradılması, 2005-ci ildə RİT üzrə Dövlət Proqramının işlənməsi, həmin ilin noyabrında Tunisdə İC məsələləri üzrə DS-nin 2-ci hissəsində (WSIS) iştirak, kompyuter texnikası istehsalı sahəsində işlərin həyata keçirilməsi, təhsil, pensiya, vergi, gömrük, İnternetin inkişafı və s. kimi sahələrdə bir çox iri İKT layihələrin işə başlaması, ölkədə müntəzəm olaraq beynəlxalq səviyyəli İKT sərgilərin, forumların, konfransların keçirilməsi, İKT-in tətbiqi sahəsində mühüm qanun və qərarların qəbulu, İKT sahəsində mütərəqqi islahatların aparılması, ölkənin İKT sahəsində bütün beynəlxalq tədbirlərdə iştirakı ümumilikdə informatika və informasiya texnologiyaları elminin və sahəsinin ölkədə sürətlə inkişaf etdiyini göstərir.

Şərh ( 1 )

  1. Xətai Əlizadə
    07-06-2015 08:22

    Əla vəsaitdi Çox sağ olun

Şərh

Network Rail will lose control over Britain’s train tracks as power is handed to private operators in a major shake-up of the railway system, the Government is reportedly to announce next week. The move, which would mark the biggest change to the running of the rail network in decades, would see British rail companies such as Virgin Trains and Southern becoming responsible for repairs and maintenance for the first time, ending state-owned Network Rail’s monopoly. Transport minister Chris Grayling will announce the plans in a speech to the Conservative think tank Policy Exchange on Tuesday, according to The Daily Telegraph. The Government hopes this shift of control will incentivise train companies to carry out repairs more quickly and possibly bring in cheaper fares, . READ MORE Train fares set to rise by average of 2.3% Train fares are going up again and here's what you're paying for Network Rail pulls human rights advert for being 'too political' Network Rail fined £4 million after actress dies at level crossing Easter weekend: Record number of engineering works on UK railways It comes as the rail industry announced train fares would go up by an average of 2.3 per cent – more than double the rate of inflation – from 2 January 2017, with some unregulated fares likely to result in fares rise of considerably more. Currently Britain’s train tracks are owned by Network Rail while trains are controlled by completely separate companies. Mr Grayling has spoken previously of his lack of confidence in the railway system and his desire to give train operators more control. As the Conservatives’ front-bench transport spokesman 10 years ago, he said: “We think, with hindsight, that the complete separation of track and train into separate businesses at the time of privatisation was not right for our railways. “The separation has helped push up the cost of running the railways – and hence fares – and has slowed decisions about capacity improvements. “Too many people and organisations are now involved in getting things done – so nothing happens.” In publicity material sent out ahead of the speech, Policy Exchange reportedly said Mr Grayling’s vision will “put the passenger at its heart, ensuring that journeys are safe, quick, and provide value for money”. For Labour, shadow transport secretary Andy McDonald said that “privatising” the rail infrastructure would be an “irresponsible move”. “The last thing our railways need is another layer of fragmentation and complexity. Train operating companies will only engage with this if they can extract more profit from taxpayers and fare-payers,” he said. “It's remarkable that operators such as Southern who display a cavalier attitude towards cost-cutting and safety might be invited to take responsibility for the repair and maintenance of the tracks. Since his election last month, they have struggled to understand who is advising Donald Trump on Asia and what his China policy will look like. This move will turn concern into alarm and anger. Beijing sees Taiwan as a province. Denying it any of the trappings of an independent state is one of the key priorities of Chinese foreign policy. Read more from Carrie: The Trump phone call that will stun Beijing Mild reaction - Cindy Sui, BBC, Taipei China's reaction is relatively mild. It doesn't want to get off on the wrong foot with Mr Trump. And it sees Mr Trump as an inexperienced politician, so for now it's willing to forgive him and not play this up. It may also be somewhat reassured by statements from the US that its policy on China and Taiwan has not changed. But behind the scenes it's safe to say China is working hard to "educate" the Trump team on not repeating such diplomatic faux pas. This move by Taiwan's President Tsai will further infuriate Beijing and make it distrust her even more and see her as favouring Taiwan's formal independence from China. World-changing ideas summit With our powers of reasoning, rich memories and the ability to imagine what the future might hold, human intelligence is unequalled in the animal kingdom. Our closest relatives, chimpanzees, are adept problem solvers, making their own tools to reach food, for example. They use sophisticated gestures and facial expressions to communicate. Yet, they fall a long way short of our own ability to think and plan for the future. Thomas Suddendorf, a psychologist at the University of Queensland, describes this as the gap – the cognitive gulf that separates us from animals. But it was not always so wide, he says in the video above. Our species once shared the planet with other hominins with intelligence that may have rivaled our own. Their extinction was at least partly due to the actions of our own ancestors, according to many anthropologists. We need to be careful not to make the same mistakes again and widen the gap between the species even further in our pursuit of progress, warns Suddendorf, who spoke to BBC Future at the World-Changing Ideas Summit in Sydney on 15 November. Read more: We’ve got human intelligence all wrong Jason G Goldman’s column Uniquely Human, about the similarities and differences between us and the animal kingdom Join 700,000+ Future fans by liking us on Facebook, or follow us on Twitter, Google+, LinkedIn and Instagram If you liked this story, sign up for the weekly bbc.com features newsletter, called “If You Only Read 6 Things This Week”. A handpicked selection of stories from BBC Future, Earth, Culture, Capital, Travel and Autos, delivered to your inbox every Friday. The minibus crosses the vast plateau on a newly paved road. Cracked fields stretch away towards the Moroccan desert to the south. Yet the barren landscape is no longer quite as desolate as it once was. This year it became home to one of the world’s biggest solar power plants. Welcome to Future Now Your essential guide to a world in flux Change happens quickly these days and it can be hard to keep up. That’s why BBC Future has launched a new section called Future Now to bring you in-depth stories about the people, events and trends that are shaping our world. We will be publishing regular stories from all over the world about technology, energy, economics, society and much more – you can find them here. We hope you will join us as we explore the changes that matter. Hundreds of curved mirrors, each as big as a bus, are ranked in rows covering 1,400,000 sq m (15m sq ft) of desert, an area the size of 200 football fields. The massive complex sits on a sun-blasted site at the foot of the High Atlas mountains, 10km (6 miles) from Ouarzazate – a city nicknamed the door to the desert. With around 330 days of sunshine a year, it’s an ideal location. As well as meeting domestic needs, Morocco hopes one day to export solar energy to Europe. This is a plant that could help define Africa's – and the world’s – energy future. (Credit: Getty Images) Hundreds of curved mirrors, each as big as a bus, are ranked in rows covering 1,400,000 square metres of desert, an area the size of 200 football fields (Credit: Getty Images) Of course, on the day I visit the sky is covered in clouds. “No electricity will be produced today,“ says Rachid Bayed at the Moroccan Agency for Solar Energy (Masen), which is responsible for implementing the flagship project. An occasional off day is not a concern, however. After many years of false starts, solar power is coming of age as countries in the sun finally embrace their most abundant source of clean energy. The Moroccan site is one of several across Africa and similar plants are being built in the Middle East – in Jordan, Dubai and Saudi Arabia. The falling cost of solar power has made it a viable alternative to oil even in the most oil-rich parts of the world. As well as meeting domestic needs, Morocco hopes one day to export solar energy to Europe. Noor 1, the first phase of the Moroccan plant, has already surpassed expectations in terms of the amount of energy it has produced. It is an encouraging result in line with Morocco’s goal to reduce its fossil fuel bill by focusing on renewables while still meeting growing energy needs that are increasing by about 7% per year. Morocco’s stable government and economy has helped it secure funding: the European Union contributed 60% of the cost for the Ouarzazate project, for example. (Credit: Sandrine Ceurstemont) With around 330 days of sunshine a year, the region around Ouarzazate - a city nicknamed the door to the desert - is an ideal location (Credit: Sandrine Ceurstemont) The country plans to generate 14% of its energy from solar by 2020 and by adding other renewable sources like wind and water into the mix, it is aiming to produce 52% of its own energy by 2030. This puts Morocco more or less in line with countries like the UK, which wants to generate 30% of its electricity from renewables by the end of the decade, and the US, where President Obama set a target of 20% by 2030. (Trump has threatened to dump renewables, but his actions may not have a huge impact. Many policies are controlled by individual states and big companies have already started to switch to cleaner and cheaper alternatives.) Due to the lack sun on the day I visit, the hundreds of mirrors stand still and silent. The team keeps a close eye on weather forecasts to predict output for the following day, allowing other sources of energy to take over when it is overcast. The reflectors can be heard as they move together to follow the sun like a giant field of sunflowers But normally the reflectors can be heard as they move together to follow the Sun like a giant field of sunflowers. The mirrors focus the Sun’s energy onto a synthetic oil that flows through a network of pipes. Reaching temperatures up to 350C (662F), the hot oil is used to produce high-pressure water vapour that drives a turbine-powered generator. “It’s the same classic process used with fossil fuels, except that we are using the Sun’s heat as the source,” says Bayed. The plant keeps generating energy after sunset, when electricity demands peak. Some of the day’s energy is stored in reservoirs of superhot molten salts made of sodium and potassium nitrates, which keeps production going for up to three hours. In the next phase of the plant, production will continue for up to eight hours after sunset. (Credit: Sandrine Ceurstemont) “The last time the Tories privatised the tracks resulted in a series of fatal accidents that led to the creation of Network Rail in the first place. We don’t want to see a return to the bad old days of Railtrack.” Response to the reported plans on social media has been widely of concern and anger. One Twitter user said: “Government idea to turn Network Rail back into rail track in private hands to save money risks safety. Not a good idea!” Another tweet was more blunt, saying: “Government hands track repairs to profiteering Virgin and Southern. Deaths will result.” More about: Network RailtrainsRailwayVirginSouthernChris Graylingprivatisation “Whisky is all about education, understanding and driving flavour exploration,” says Greg Dillon, spirits connoisseur and editor of the Great Drams blog. “The depth of flavour, the variety and the intrigue of whisky is what is driving the trend towards whisky being a great accompaniment to meals.” Clearly, wine isn’t the only drink capable of being the perfect match for food. Whisky is gaining in popularity as the ideal partner for a range of dishes, from light starters to desserts. The many flavour descriptions vary from light to full-bodied; from a touch of sweetness and fruit, to more complex and bold with strong peat, earthy and smoky notes. Whisky is a great match for seafood, cheese, smoked and roasted meats, and desserts. The lighter styles fare better with smoked salmon and sushi, while medium-bodied whiskies work with smoked fish such as mackerel. Very few of us can claim to never tell a lie, but what if there was a way of spotting a liar without a lie-detector test? A new study has discovered which of us are actually most likely to be liars, and it’s bad news for young, single men. The study of 3,349 Americans of “all major ethnic, incomes, and geographic regions” by Curtin University, Australia, sought to discover whether there’s a link between socio-economic status and lying, and it drew some very specific conclusions. READ MORE 10 uncomfortable truths no one wants to admit All the lies and mistruths Trump told during the US election campaign Strict parenting turns children into liars, experts claim Bernie Sanders says Donald Trump is a pathological liar The researchers found that the most likely liars are young, unmarried men prone to road rage and with low levels of education - as well as asking about lying, respondents were asked questions such as “have you ever given someone the finger in traffic?” Lead study author Arch Woodside explained to the Huffington Post that a young male with low education isn’t enough to determine how prolific a liar he is, “but a young male with low education who engages in antisocial behaviour such as road rage, well by now you can be pretty sure he is.” However the second most likely group of liars is female - specifically, young, married women with low levels of education who’ve attained a high income. Woodside suggested these could be “women who have married into money.” Presumably they could also simply be women who have earned their own fortunes despite low levels of education. The world's most notorious liars 10 (CNN)The next possible US secretary of defense went by the military call sign "Chaos." Revered by his troops as a "warrior monk" with a knack for hard-edged quips, retired Marine Gen. James Mattis led troops in Afghanistan in 2001, won laurels for leadership in one of the bloodiest battles of the Iraq War and most recently headed US Central Command, perhaps the military's most complicated and challenging post. Now, Mattis faces an entirely different kind of fight. As President-elect Donald Trump prepares to formally nominate the former four-star to head the Pentagon, some Democrats are signaling his confirmation might not be entirely easy. Some observers question whether Mattis' battlefield experience prepares him for the very different task of running an enormous bureaucracy, while senior lawmakers worry about what the 66-year-old's nomination means for maintaining civilian control of the military. Republicans issued glowing testimonials to Mattis and his career. California Rep. Devin Nunes, who heads the House Permanent Select Committee on Intelligence, said he could think of "no better candidate to lead America's military in our long fight against jihadism and countering other pressing threats." Noting that Mattis hasn't been out of uniform long enough to lead the Pentagon without a congressional waiver, California Democratic Rep. Adam Schiff said that while he "would make an excellent Secretary of Defense, we must also bear in mind the precedent we would be setting and the impact it would have on the principle of civilian leadership of our nation's military." Donald Trump speaks with Taiwan's President Kirsten Gillibrand, the ranking Democrat on the Senate Armed Services Committee subcommittee on personnel, was more definitive. "Civilian control of our military is a fundamental principle of American democracy," Gillibrand said in a statement Thursday, "and I will not vote for an exception to this rule." Just one senator can demand that the waiver for Mattis meet a 60-vote threshold, meaning he would need to get the support of all Republicans and eight Democrats to move toward confirmation next year. If he's approved, Mattis would be the highest-ranking former officer to serve as defense secretary. The Washington State native and history major led troops through the conflicts in the Persian Gulf, Afghanistan and Iraq. From 2010 to 2013, he led Central Command, which oversees the Middle East and Southeast Asia, until the Obama administration let him go over disagreements on Iran. The White House was pushing for a nuclear deal with Tehran in 2013, the same year Mattis was telling the Aspen Security Forum that his top concern as Centcom commander was "Iran, Iran, Iran." Obama to sign Iran sanctions bill Mattis has since been critical of the deal and of the Obama administration's refusal to engage more aggressively in the Middle East, saying it has fueled extremism in the region. In 2015, he told a congressional panel that the US needed to come out of its "reactive crouch" in the Middle East and defend its values. Indeed, Mattis has not been known to mince words. He's affectionately known as "Mad Dog" by troops who trade his quips like prized baseball cards. On the news of his nomination, many of those sayings instantly became memes on Twitter. Among them: "a good soldier follows orders, but a true warrior wears his enemy's skin like a poncho," and "be polite, be professional, but have a plan to kill everybody you meet." Human Rights Watch called on Congress to fully examine his views on a number of issues. "Media accounts suggest that Gen. Mattis doesn't agree with President-elect Trump's more outrageous campaign proposals, such as bringing back waterboarding, targeting terrorist suspects' family members, or tampering with anti-torture laws," said Washington director Sarah Margon. She urged that during the confirmation process "senators make sure Mattis unreservedly repudiates these proposals, acknowledges that they are illegal, and confirms that they are not up for future consideration." Mattis is one of a slew of generals Trump has been considering for other Cabinet-level jobs, including Gen. David Petraeus for the State Department, Gen. John Kelly to head Homeland Security and Adm. Mike Rogers as the director of national intelligence. Erin Simpson, a national security consultant and senior editor at WarontheRocks.com, said the incoming administration may be trying to capitalize on public respect for the military by considering so many generals. But "where there are really weak civilian institutions and an inexperienced president, it just doesn't sit right by me," said Simpson. The silver lining, she adds, is that many military and security professionals wary of Trump may be convinced to serve under Mattis. "It provides some top-cover for other qualified folks to come in who might not have otherwise," Simpson said. "There are a lot of jobs to fill at the Pentagon, this could bring in some talent and that's a net gain." show all And if you want to have an honest conversation with someone, go to an unmarried woman over the age of 70 as they were found to lie the least. The study categorised “big liars” as those of us who tell 12 significant lies per year, and it found that just 13 per cent of people tell 58 per cent of all lies. In contrast, 21 per cent of us try to live our lives without lying. Woodside explained to Broadly that although most of us think we know ourselves well, we really don’t, and “such thinking may be the biggest lie of all." big computer companies aren't happy about it! Is your computer painfully slow? Have you considered buying a new 'faster' computer but the price of even a basic one makes you cringe? Do you wish there was a cheaper, more affordable way to get a new computer? (Hint: there is – keep reading.) It's incredibly frustrating when computers slow down or stop working for seemingly no reason at all. And even after all the diagnostics, upgrades, and money spent, the amount of time waiting for that spinning wheel or hourglass to disappear never seems to get any shorter. Your once new, lightning-fast, computer just keeps getting slower as each day passes. Well, fortunately, there's a new device that has recently hit the market and it's literally giving old, slow computers lightning fast speed again. And to say it's extremely affordable is grossly understated! What is It? It's called Xtra-PC and if you have an old, slow computer, it is exactly what you've been waiting for. Xtra-PC is a small thumb drive you simply plug into your computer's USB port and it instantly transforms your old computer to like new. It works with any computer (Mac or Windows) laptop, desktop, and netbooks made in 2004 or later. It is hands down the fastest, easiest solution to getting yourself a new computer without spending $400, $500, $800 or more – guaranteed. No more staring at spinning wheels or hourglasses ever again! How Does it Work? Super easy! In fact, it's so easy that it's like snapping your fingers and watching your old computer magically turn into the new, super-fast computer you want it to be. All you have to do is... Plug it in – Simply plug Xtra-PC into a USB port while your computer is turned off. Turn Your Computer On – Select 'Boot from USB' and bingo, you're good to go. Enjoy New PC – In less than 15 minutes you'll be shocked at the difference in the performance of your computer. You only have to setup Xtra-PC once and you can even use it on multiple computers! Watch This Video For A Closer Look At How Xtra-PC Works! No Hard Drive? No Problem! Amazingly, Xtra-PC even works on computers with no hard drives. That's right! Broken, damaged, or just plain missing – Xtra-PC will have your computer running like new again even without a hard drive! What Can I Do With My Like-New Computer? Everything! With Xtra-PC, there's simply no need to spend hundreds of dollars on a new computer – only to have it peter out on you in another year or two. It makes no sense. But getting Xtra-PC does (which is why the big computer companies are so against this incredibly powerful little device). With Xtra-PC you'll be able to do the things you normally do... Heck, you can even add other programs to your computer if you wanted to. Want to download Skype? No problem, with Xtra-PC, you can. How Much Is This Going To Cost Me? This is not a joke. Xtra-PC is only $24.99! That's right – ONLY 25 bucks! And they offer a 30-Day money back guarantee. There honestly is no good reason not to try Xtra-PC. You can get Xtra-PC direct from the company's website here. Make sure to buy it from the official site as there are many knockoffs on the market today. Want to win at job-hunting and being a student? It can be done. “Seizing the opportunities available at university is a valuable way for students to boost their career prospects, as well as giving them a richer university experience,” says Maggie Westgarth, head of employability and enterprise at the University of the West of England (UWE Bristol). Here are some suggestions for how to do it: Work placements “They enable students to apply their skills in a real-world environment and see the impact their skills can have on an organisation or industry,” says Westgarth. “Employers value this level of work experience and it gives students a significant advantage in the jobs market.” Volunteer, work or study overseas “The number of new experiences that come from living in a different country and culture is extraordinary and can make a CV stand out from the crowd,” says Westgarth. “Someone who has spent time abroad during their studies will be able to talk about experiences and skills that will be unlike any other candidate.” Get involved in sports and societies Graduate recruiters stress how important this is, says Katie Seymour-Smith, senior career consultant at the University of Derby. “Not only does it expose students to a wider skill set, networking opportunities and skill application, but it contributes towards building confidence and resilience.” And it’s fun, too. Get advice from a range of people Different people – parents, friends, lecturers, employers – will have different perspectives on the world of work, according to Tom Staunton, careers consultant at the University of Derby. To help you filter all that information, he suggests seeing a professional careers adviser. “They can help you think through the different advice you have been given, work out what it means for you and what you could do about it,” he says. Mind your surrounding READ MORE SPONSORED Giving graduates a head start in business “Don’t bury your head in the sand - there’s always something going on around campus,” says Alison Armstrong, a careers advisor at Bournemouth University. That might be a careers workshop, a volunteering opportunity at the union or an event hosted by an employer. Look out for employability awards, too. “These are structured programmes designed to help you get the most out of your time at university,” she adds. Be a part of the wider uni community “Get as involved as possible with uni life,” says Armstrong. It’s not just societies – getting involved with student papers and radio stations can be great fun and build great skills. “Volunteer for opportunities such as becoming a student rep,” adds Armstrong. “This will develop and demonstrate leadership, negotiation and team-working skills.” This can be with fellow students on forums, but Jack Wallington, community director at The Student Room suggests casting the net wider as well. “It’s good to connect with lecturers, guest speakers or anyone you’ve worked alongside, as by getting to know them you’re likely to get introduced to even more people in the industry,” he says. Tap your uni's alumni network as well. “These people have first-hand experiences and advice to offer on how to break into your chosen field,” he adds. Elisleri.az Evlenirem.az Buket.al Qreact Grails Developer Feedly Today Ivytech Professionals.az
(CNN)The next possible US secretary of defense went by the military call sign "Chaos." Revered by his troops as a "warrior monk" with a knack for hard-edged quips, retired Marine Gen. James Mattis led troops in Afghanistan in 2001, won laurels for leadership in one of the bloodiest battles of the Iraq War and most recently headed US Central Command, perhaps the military's most complicated and challenging post. Now, Mattis faces an entirely different kind of fight. As President-elect Donald Trump prepares to formally nominate the former four-star to head the Pentagon, some Democrats are signaling his confirmation might not be entirely easy. Some observers question whether Mattis' battlefield experience prepares him for the very different task of running an enormous bureaucracy, while senior lawmakers worry about what the 66-year-old's nomination means for maintaining civilian control of the military. Republicans issued glowing testimonials to Mattis and his career. California Rep. Devin Nunes, who heads the House Permanent Select Committee on Intelligence, said he could think of "no better candidate to lead America's military in our long fight against jihadism and countering other pressing threats." Noting that Mattis hasn't been out of uniform long enough to lead the Pentagon without a congressional waiver, California Democratic Rep. Adam Schiff said that while he "would make an excellent Secretary of Defense, we must also bear in mind the precedent we would be setting and the impact it would have on the principle of civilian leadership of our nation's military." Donald Trump speaks with Taiwan's President Kirsten Gillibrand, the ranking Democrat on the Senate Armed Services Committee subcommittee on personnel, was more definitive. "Civilian control of our military is a fundamental principle of American democracy," Gillibrand said in a statement Thursday, "and I will not vote for an exception to this rule." Just one senator can demand that the waiver for Mattis meet a 60-vote threshold, meaning he would need to get the support of all Republicans and eight Democrats to move toward confirmation next year. If he's approved, Mattis would be the highest-ranking former officer to serve as defense secretary. The Washington State native and history major led troops through the conflicts in the Persian Gulf, Afghanistan and Iraq. From 2010 to 2013, he led Central Command, which oversees the Middle East and Southeast Asia, until the Obama administration let him go over disagreements on Iran. The White House was pushing for a nuclear deal with Tehran in 2013, the same year Mattis was telling the Aspen Security Forum that his top concern as Centcom commander was "Iran, Iran, Iran." Obama to sign Iran sanctions bill Mattis has since been critical of the deal and of the Obama administration's refusal to engage more aggressively in the Middle East, saying it has fueled extremism in the region. In 2015, he told a congressional panel that the US needed to come out of its "reactive crouch" in the Middle East and defend its values. Indeed, Mattis has not been known to mince words. He's affectionately known as "Mad Dog" by troops who trade his quips like prized baseball cards. On the news of his nomination, many of those sayings instantly became memes on Twitter. Among them: "a good soldier follows orders, but a true warrior wears his enemy's skin like a poncho," and "be polite, be professional, but have a plan to kill everybody you meet." Human Rights Watch called on Congress to fully examine his views on a number of issues. "Media accounts suggest that Gen. Mattis doesn't agree with President-elect Trump's more outrageous campaign proposals, such as bringing back waterboarding, targeting terrorist suspects' family members, or tampering with anti-torture laws," said Washington director Sarah Margon. She urged that during the confirmation process "senators make sure Mattis unreservedly repudiates these proposals, acknowledges that they are illegal, and confirms that they are not up for future consideration." Mattis is one of a slew of generals Trump has been considering for other Cabinet-level jobs, including Gen. David Petraeus for the State Department, Gen. John Kelly to head Homeland Security and Adm. Mike Rogers as the director of national intelligence. Erin Simpson, a national security consultant and senior editor at WarontheRocks.com, said the incoming administration may be trying to capitalize on public respect for the military by considering so many generals. But "where there are really weak civilian institutions and an inexperienced president, it just doesn't sit right by me," said Simpson. The silver lining, she adds, is that many military and security professionals wary of Trump may be convinced to serve under Mattis. "It provides some top-cover for other qualified folks to come in who might not have otherwise," Simpson said. "There are a lot of jobs to fill at the Pentagon, this could bring in some talent and that's a net gain." China's foreign ministry says it has lodged a complaint with the US after President-elect Donald Trump spoke to Taiwan's leader in a phone call. China sees Taiwan as a breakaway province. US policy set in 1979 cut formal relations with Taiwan. Mr Trump's transition team said he and Tsai Ing-wen noted "close economic, political, and security ties". The US is Taiwan's most important ally and provides Taiwan with sufficient weaponry to defend itself. China said it had lodged a "solemn representation" with Washington. According to the state news agency Xinhua, China urged the US "to cautiously, properly handle Taiwan issue to avoid unnecessary disturbance to Sino-US relations". Foreign Minister Wang Yi dismissed the call as a "petty trick" by Taiwan, Chinese state media said. What happened? Mr Trump tweeted on Friday that Ms Tsai had called him to congratulate him on winning the US election. His team said that the US president-elect had also congratulated Ms Tsai on becoming the president of Taiwan last January. No US president or president-elect has spoken directly to a Taiwanese leader for decades. Following media reports pointing out the risks of angering China, Mr Trump tweeted: "Interesting how the US sells Taiwan billions of dollars of military equipment but I should not accept a congratulatory call." The White House has said Mr Trump's conversation does not signal any change in US policy. US media reported that the White House learned of the call only after it had happened. Mr Trump's spokeswoman said he was "well aware" of US policy towards Taiwan. Read more: What's behind the China-Taiwan divide? What is the problem? This file photo taken on November 10, 2016 shows a man buying a newspaper featuring a photo of US President-elect Donald TrumpImage copyrightAFP/GETTY IMAGES Image caption China is closely watching Mr Trump's transition to president The split between China and Taiwan goes back to 1949, when the Republic of China (ROC) Kuomintang (KMT) government fled the mainland to Taiwan after being defeated by the communists under Mao Zedong. The KMT held China's seat on the UN Security Council and was, for a while, recognised by many Western nations as the only Chinese government. But in 1971, the UN switched diplomatic recognition to Beijing. Only a handful of countries now recognise Taiwan's government. Washington cut formal diplomatic ties with Taiwan in 1979, expressing its support for Beijing's "one country, two systems" concept, which states that Taiwan is part of China. But despite the cut, the US remains, by far, Taiwan's most important friend, and its only ally. The Taiwan Relations Act promises to supply Taiwan with defensive weapons. It says that any attack by China on Taiwan would be considered of "grave concern" to the US. China has hundreds of missiles pointing towards Taiwan, and has threatened to use force if it formally declares independence. President Tsai, Taiwan's first female leader, led the Democratic Progressive Party (DPP) to a landslide victory in the January 2016 election. The DPP has traditionally leaned towards independence from China. President Tsai's administration does not accept the "One China" policy. Read more: Tsai Ing-wen, Taiwan's shy but steely leader From concern to alarm and anger - Carrie Gracie, BBC China editor, Beijing TaiwanImage copyrightREUTERS Image caption In an image released by her office, Taiwan's President Tsai Ing-wen is seen speaking on the phone to Mr Trump Mr Trump's decision to turn his back on four decades of US protocol on Taiwan and speak directly to a president of Taiwan has stunned policymakers in Beijing. Since his election last month, they have struggled to understand who is advising Donald Trump on Asia and what his China policy will look like. This move will turn concern into alarm and anger. Beijing sees Taiwan as a province. Denying it any of the trappings of an independent state is one of the key priorities of Chinese foreign policy. Read more from Carrie: The Trump phone call that will stun Beijing Mild reaction - Cindy Sui, BBC, Taipei China's reaction is relatively mild. It doesn't want to get off on the wrong foot with Mr Trump. And it sees Mr Trump as an inexperienced politician, so for now it's willing to forgive him and not play this up. It may also be somewhat reassured by statements from the US that its policy on China and Taiwan has not changed. But behind the scenes it's safe to say China is working hard to "educate" the Trump team on not repeating such diplomatic faux pas. This move by Taiwan's President Tsai will further infuriate Beijing and make it distrust her even more and see her as favouring Taiwan's formal independence from China. World-changing ideas summit With our powers of reasoning, rich memories and the ability to imagine what the future might hold, human intelligence is unequalled in the animal kingdom. Our closest relatives, chimpanzees, are adept problem solvers, making their own tools to reach food, for example. They use sophisticated gestures and facial expressions to communicate. Yet, they fall a long way short of our own ability to think and plan for the future. Thomas Suddendorf, a psychologist at the University of Queensland, describes this as the gap – the cognitive gulf that separates us from animals. But it was not always so wide, he says in the video above. Our species once shared the planet with other hominins with intelligence that may have rivaled our own. Their extinction was at least partly due to the actions of our own ancestors, according to many anthropologists. We need to be careful not to make the same mistakes again and widen the gap between the species even further in our pursuit of progress, warns Suddendorf, who spoke to BBC Future at the World-Changing Ideas Summit in Sydney on 15 November. Read more: We’ve got human intelligence all wrong Jason G Goldman’s column Uniquely Human, about the similarities and differences between us and the animal kingdom Join 700,000+ Future fans by liking us on Facebook, or follow us on Twitter, Google+, LinkedIn and Instagram If you liked this story, sign up for the weekly bbc.com features newsletter, called “If You Only Read 6 Things This Week”. A handpicked selection of stories from BBC Future, Earth, Culture, Capital, Travel and Autos, delivered to your inbox every Friday. The minibus crosses the vast plateau on a newly paved road. Cracked fields stretch away towards the Moroccan desert to the south. Yet the barren landscape is no longer quite as desolate as it once was. This year it became home to one of the world’s biggest solar power plants. Welcome to Future Now Your essential guide to a world in flux Change happens quickly these days and it can be hard to keep up. That’s why BBC Future has launched a new section called Future Now to bring you in-depth stories about the people, events and trends that are shaping our world. We will be publishing regular stories from all over the world about technology, energy, economics, society and much more – you can find them here. We hope you will join us as we explore the changes that matter. Hundreds of curved mirrors, each as big as a bus, are ranked in rows covering 1,400,000 sq m (15m sq ft) of desert, an area the size of 200 football fields. The massive complex sits on a sun-blasted site at the foot of the High Atlas mountains, 10km (6 miles) from Ouarzazate – a city nicknamed the door to the desert. With around 330 days of sunshine a year, it’s an ideal location. As well as meeting domestic needs, Morocco hopes one day to export solar energy to Europe. This is a plant that could help define Africa's – and the world’s – energy future. (Credit: Getty Images) Hundreds of curved mirrors, each as big as a bus, are ranked in rows covering 1,400,000 square metres of desert, an area the size of 200 football fields (Credit: Getty Images) Of course, on the day I visit the sky is covered in clouds. “No electricity will be produced today,“ says Rachid Bayed at the Moroccan Agency for Solar Energy (Masen), which is responsible for implementing the flagship project. An occasional off day is not a concern, however. After many years of false starts, solar power is coming of age as countries in the sun finally embrace their most abundant source of clean energy. The Moroccan site is one of several across Africa and similar plants are being built in the Middle East – in Jordan, Dubai and Saudi Arabia. The falling cost of solar power has made it a viable alternative to oil even in the most oil-rich parts of the world. As well as meeting domestic needs, Morocco hopes one day to export solar energy to Europe. Noor 1, the first phase of the Moroccan plant, has already surpassed expectations in terms of the amount of energy it has produced. It is an encouraging result in line with Morocco’s goal to reduce its fossil fuel bill by focusing on renewables while still meeting growing energy needs that are increasing by about 7% per year. Morocco’s stable government and economy has helped it secure funding: the European Union contributed 60% of the cost for the Ouarzazate project, for example. (Credit: Sandrine Ceurstemont) With around 330 days of sunshine a year, the region around Ouarzazate - a city nicknamed the door to the desert - is an ideal location (Credit: Sandrine Ceurstemont) The country plans to generate 14% of its energy from solar by 2020 and by adding other renewable sources like wind and water into the mix, it is aiming to produce 52% of its own energy by 2030. This puts Morocco more or less in line with countries like the UK, which wants to generate 30% of its electricity from renewables by the end of the decade, and the US, where President Obama set a target of 20% by 2030. (Trump has threatened to dump renewables, but his actions may not have a huge impact. Many policies are controlled by individual states and big companies have already started to switch to cleaner and cheaper alternatives.) Due to the lack sun on the day I visit, the hundreds of mirrors stand still and silent. The team keeps a close eye on weather forecasts to predict output for the following day, allowing other sources of energy to take over when it is overcast. The reflectors can be heard as they move together to follow the sun like a giant field of sunflowers But normally the reflectors can be heard as they move together to follow the Sun like a giant field of sunflowers. The mirrors focus the Sun’s energy onto a synthetic oil that flows through a network of pipes. Reaching temperatures up to 350C (662F), the hot oil is used to produce high-pressure water vapour that drives a turbine-powered generator. “It’s the same classic process used with fossil fuels, except that we are using the Sun’s heat as the source,” says Bayed. The plant keeps generating energy after sunset, when electricity demands peak. Some of the day’s energy is stored in reservoirs of superhot molten salts made of sodium and potassium nitrates, which keeps production going for up to three hours. In the next phase of the plant, production will continue for up to eight hours after sunset. (Credit: Sandrine Ceurstemont) Once fully operational, the solar plant will only require about 50 to 100 employees (Credit: Sandrine Ceurstemont) As well as boosting Morocco’s power production, the Ouarzazate project is helping the local economy. Around 2,000 workers were hired during the initial two years of construction, many of them Moroccan. Roads built to provide access to the plant have also connected nearby villages, helping children get to school. Water brought in for the site has been piped beyond the complex, hooking up 33 villages to the water grid. Water brought in for the site has been piped beyond the complex, hooking up 33 villages to the water grid Masen has also helped farmers in the area by teaching them sustainable practices. Heading towards the mountains, I visit the Berber village of Asseghmou, 30 miles (48 kilometres) north of Ouarzazate, where a small farm has now changed the way it raises ewes. Most farmers here rely on their intuition alone but they are being introduced to more reliable techniques -such as simply separating animals in their pens – which are improving yields. Masen also provided 25 farms with sheep for breeding purposes. “I now have better food security,” says Chaoui, who runs a local farm. And his almond tree is thriving thanks to cultivation tips. Even so, some locals have concerns. Abdellatif, who lives in the city of Zagora about 75 miles (120 kilometres) further south, where there are high rates of unemployment, thinks that the plant should focus on creating permanent jobs. He has friends who were hired to work there but they were only on contract for a few months. Once fully operational, the station will only require about 50 to 100 employees so the job boom may end. “The components of the plant are manufactured abroad but it would be better to produce them locally to generate ongoing work for residents,” he says. (Credit: Sandrine Ceurstemont) The solar plant draws a massive amount of water from the local El Mansour Eddahbi dam. Water scarcity has been a problem in the semi-desert region (Credit: Sandrine Ceurstemont) A bigger issue is that the solar plant draws a massive amount of water for cleaning and cooling from the local El Mansour Eddahbi dam. In recent years, water scarcity has been a problem in the semi-desert region and there are water cuts. Agricultural land further south in the Draa valley depends on water from the dam, which is occasionally released into the otherwise-dry river. But Mustapha Sellam, the site manager, claims that the water used by the complex amounts to 0.5% of the dam’s supply, which is negligible compared to its capacity. Still, the plant’s consumption is enough to make a difference to struggling farmers. So the plant is making improvements to reduce the amount of water it uses. Instead of relying on water to clean the mirrors, pressurised air is used. And whereas Noor 1 uses water to cool the steam produced by the generators, so that it can be turned back into water and reused to produce more electricity, a dry cooling system that uses air will be installed. The success of plants in places like Morocco and South Africa will encourage other African countries to turn to solar power These new sections of the plant are currently being built. Noor 2 will be similar to the first phase, but Noor 3 will experiment with a different design. Instead of ranks of mirrors it will capture and store the Sun’s energy with a single large tower, which is thought to be more efficient. Seven thousand flat mirrors surrounding the tower will all track and reflect the sun’s rays towards a receiver at the top, requiring much less space than existing arrangement of mirrors. Molten salts filling the interior of the tower will capture and store heat directly, doing away with the need for hot oil. Similar systems are already used in South Africa, Spain and a few sites in the US, such as California’s Mojave desert and Nevada. But at 86ft (26m) tall, Ouarzazate’s recently erected structure is the highest of its kind in the world. (Credit: Getty Images) Africa’s sunshine could eventually make the continent a supplier of energy to the rest of the world (Credit: Getty Images) Other plants in Morocco are already underway. Next year construction will begin at two sites in the south-west, near Laayoune and Boujdour, with plants near Tata and Midelt to follow. The success of these plants in Morocco – and those in South Africa - may encourage other African countries to turn to solar power. South Africa is already one of the world’s top 10 producers of solar power and Rwanda is home to east Africa’s first solar plant, which opened in 2014. Large plants are being planned for Ghana and Uganda. Africa’s sunshine could eventually make the continent a supplier of energy to the rest of the world. Sellam has high hopes for Noor. “Our main goal is to become energy-independent but if one day we are producing a surplus we could supply other countries too,” he says. Imagine recharging your electric car in Berlin with electricity produced in Morocco. With the clouds set to lift in Ouarzazate, Africa is busy planning for a sunny day. -- Keep up to date with Future Now stories by liking BBC Future on Facebook, or follow us on Twitter, Google+, LinkedIn and Instagram If you liked this story, sign up for the weekly bbc.com features newsletter, called “If You Only Read 6 Things This Week”. A handpicked selection of stories from BBC Future, Earth, Culture, Elisleri.az Evlenirem.az Buket.al Qreact Grails Developer Feedly Today Ivytech Professionals.az